Doorgaan naar hoofdcontent

Een witte vlek op een hoofd





Ik ben gefascineerd door vage foto's van groepjes totaal onherkenbare mensen. Je kunt er zoveel vragen bij stellen. Zoals bij dit mysterieuze beeld. De gezichten van deze jongens aan de waterkant zijn niet te ontwaren, de afdruk is te donker, ze zitten te ver weg (klik op de foto voor een vergroting). Wat doen ze daar met z'n allen? Die twee vooraan lijken een beetje naar het water te staren, eentje zit er te vissen, in de verte rechts staat iemand in het water. Het zijn er zoveel - alsof alle jongens van het stadje aan de haven op deze warme vooravond (dat leid ik af aan het lage licht op de ontblote bovenlijven) met zijn allen op de pier verkoeling zijn gaan zoeken. Of wachten ze ergens op? Een schip dat aankomt? Het schip waarop de fotograaf zit? Maar zit de fotograaf wel op een schip? En zo ja, waarom lijken de jongens dan helemaal niet te reageren op zijn aanwezigheid? Ik hoor bijna het water klotsen, dat lome, onregelmatige gespat tegen het hout en de keien van de kade, de zon die brandt. Wanneer is deze foto - die ik op een marktje vond, zonder enige tekst achterop - gemaakt, en waar zou dit zijn? De jongen links vooraan lijkt een witte tulband te dragen, de huiden lijken donker. Zuid-Europa, Noord-Afrika, het Midden-Oosten, misschien rond de Indische Oceaan? Op de achtergrond begint een hoge heuvel, rechts aan het water staat een soort fort met een toren. Een oud-koloniale nederzetting? Dit lijkt me het soort haventje dat nog wel bestaat, ergens, hoewel nu misschien in de vorm van een resort, de hutjes op de heuvel vervangen door deeltijdflats met uitzicht. Misschien dat ik het ooit nog tegenkom op een reis. Dan maak ik meteen een nieuwe foto.



De plek op deze foto is veel moeilijker te herkennen (klik erop en je ziet meer). Een bos, dat is zo ongeveer alles wat je er over kunt zeggen. Als je er nu zou kunnen kijken, zouden de bomen waarschijnlijk weg zijn (het modderpad vervangen door een snelweg of zo), of veel dikker dan toen. Wat gebeurt hier? Een karavaan soldaten passeert, of waarschijnlijker: komt net aan op een open plek (links achteraan zie je iemand tegen een boom zitten - klik op te foto om de grote versie te zien). Een foto uit de Eerste Wereldoorlog? Ook hier geen aanwijzing achterop. Maar paarden en wagens, modder, Europees uitziende soldaten, waarvan die ene in het midden met een wit verband om zijn hoofd - de kans is groot. Zouden ze op doortocht zijn van het ene naar het andere front, of is dit een gewondentransport? Ze zijn zich zeer bewust van de camera - die man op het paard kijkt recht in de lens. Verstoord, geïnteresseerd, betrapt? Het is niet op te maken. Te donker afgedrukt, te ver weg. Hoewel je hier meer dan op de vorige foto contouren van individuen ziet. Zoals de man met het verband op zijn hoofd:



Hij kijkt ook in de camera (klik weer voor een vergroting). En zo uitvergroot kun je zien dat hij zijn hoed in zijn rechterhand houdt. Is dat trouwens wel een verband? Het lijkt nu ook wel op een lichtvlek op een kaal hoofd. Dat gezicht komt me trouwens bekend voor - die snor, die norse blik, en dan die arm in zijn zij: dat zou zo Hitler kunnen zijn. Dat zou maf zijn, een snapshot van de jonge Adolf H. Hij heeft in de Eerste Wereldoorlog gevochten, dus het zou kunnen. Nee, hij was volgens mij kleiner. Zou deze man de oorlog hebben overleefd? En zo ja, wat zou hij daarna gedaan hebben? Bij welk leger hoorde hij trouwens? En wat is er van dat witte paard geworden achter hem? Dat zou ik wel eens willen weten, maar ik heb het vermoeden dat ik er nooit achter ga komen.

Een laatste groepsfoto, nu op een plein genomen. Een menigte luistert naar een redenaar.

(klik om te vergroten)

Deze fotokaart, alweer zonder enige toelichting achterop, vond ik op een antiekmarktje in Ljubljana, hoofdstad van Slovenië. Grote kans dus dat dit ergens in Joegoslavië is geweest, de tekst op het bord linksachter klinkt voor zover leesbaar trouwens ook behoorlijk Slavisch. Een kenner kan waarschijnlijk uit de donkere pakken en witte petten van de soldaten vooraan opmaken welk leger dit is. Ik doe een gok: het Oostenrijks-Hongaarse, omdat ze er zo netjes uitzien en omdat die aan het begin van de twintigste eeuw nog in deze contreien zat. Roept de gebarende man in het midden op tot de strijd, houdt hij een politieke speech, dreigt hij het opstandige volk met represailles? Hij moet van links zijn gekomen, door de opening die de rij soldaten voor hem gemaakt heeft. Het publiek, soldaten en dorpelingen, lijkt geïnteresseerd te luisteren, mensen staan zelfs in de deuropeningen in het straatje achteraan. Op verschillende plekken zijn archetypische Balkan-figuren te ontwaren: zwart hesje over wit shirt, donkere druipsnor, fez-achtige pet zonder klep op het hoofd - nog een aanwijzing dat we hier in Zuid-Oost-Europa zijn. Ook dit pleintje zou terug te vinden moeten zijn, als het nog bestaat - op de Balkan is dat niet echt zeker.

Op deze foto zijn ook nauwelijks individuen te onderscheiden. Maar kijk eens linksonder, naar die strepen onder de man in het witte uniform:

(klik om sterk te vergroten)

Dat is een vingerafdruk. Iemand, wie weet de fotograaf zelf, heeft tijdens het ontwikkelen het fotopapier aangeraakt en zo op deze foto van een anonieme menigte zijn meest individuele kenmerk vereeuwigd. Heel even zet ik nu mijn bezwaren tegen inbreuken op de privacy opzij: hadden ze in pakweg 1914 in Slovenië en omstreken maar vingerafdrukken genomen van alle burgers en goed bewaard. Dan had ik nu het verhaal kunnen achterhalen van een willekeurig mens die een klein spoor in mijn leven heeft achtergelaten.

Reacties

Populaire posts van deze blog

Blote voeten in het buitenbad

Raadseltje: waar is dit de ingang van:


(klik om te vergroten)

Bruine dakranden, bruine raamkozijnen, donkere ramen, beige baksteen, een perkje met vage struiken voor de deur: typisch die anonieme laagbouw uit de jaren zeventig. Vorm zonder functie, en dus multifunctioneel. Ik kan me uit mijn jeugd een kerk herinneren die er zo ongeveer uitzag, een apotheek, meerdere scholen, een bejaardentehuis en een bibliotheek (in witte uitvoering). Geeft het gebouw op de kaart toegang tot een conferentieoord, een begraafplaats, een bedrijventerrein? Als je de letters op de gevel hebt ontraadseld, weet je het: Aldert van der Zwaardbad - een zwembad. Het staat in Hoofddorp en het bestaat nog steeds.

Misschien dat de vlag het al weggaf. Om de een of andere reden staan bij zwembaden altijd vlaggen. Voor het strandgevoel? Bij een begraafplaats zie je ze minder.

Het buitenbad waar ik in de zomers van mijn jeugd naartoe fietste heette Malkenschoten. Het was wel een halfuur rijden, ik herinner me veel link…

Er zweeft een fiets door de kalverstraat

(klik om te vergroten)

Deze kaart van de Kalverstraat in Amsterdam is in 1952 verstuurd door een Amerikaan die het thuisfront wil laten zien waar hij had gewandeld. Een typisch jaren vijftig tafereeltje: vrouwen in lange rokken, mannen in pak, iedereen blank, en iemand heeft gewoon een pakje achter op zijn fiets laten zitten. Een mooie voorjaarsdag. Producent van de kaart is Uitgeverij Rembrandt. De foto hangt momenteel op posterformaat in boekhandel Scheltema, in een tentoonstelling met foto's van Amsterdam.

Uitgeverij Rembrandt heeft de kaart later laten herdrukken. Deze is verstuurd in 1956:



Wat klopt er niet?
De twee vrouwen op de voorgrond zijn weg. Weggeretoucheerd. Zou het toch te gewaagd zijn geweest, twee van die achterwerken prominent op de voorgrond, ondanks die zedelijke rokken? Hebben boze kopers protest aangetekend? Of hebben de vrouwen zichzelf herkend en wilden ze van de foto verwijderd worden? En waarom heeft Uitgeverij Rembrandt niet gewoon een nieuwe foto gemaak…

Mijn winkelcentrum

Eind jaren zeventig moest onze nieuwbouwwijk een nieuw winkelcentrum. We hadden er al twee, maar die waren klein en stonden beide in de noordwestelijke hoek van de wijk, best ver weg voor veel bewoners. Het nieuwe moest groot worden en in het midden staan - waar het uiteindelijk ook kwam, min of meer in het midden van de min of meer cirkelvormige rondweg, die min of meer in het midden van de wijk was aangelegd.

Hoe moest het winkelcentrum eruit zien? Die vraag heeft waarschijnlijk veel hoofdbrekens gekost. Voorbeelden te over. Het kon een soort Rotterdamse Lijnbaan worden, zo ongeveer de eerste moderne winkelstraat voor voetgangers in Nederland, aangelegd met dank aan de Duitsers die het sloopwerk van het oude centrum voor hun rekening hadden genomen.


(klik om te vergroten)
Nee, gelukkig kwam het zo ver niet in Apeldoorn, behalve dat daar uiteindelijk ook een wandelgebied zou komen. Zo'n eentonige rij betonnen dozen met glazen pui, toen heel modern natuurlijk (en nu rijksmonument),…