Doorgaan naar hoofdcontent

Het jaar 1945 volgens Ian Buruma



Ian Buruma laat in zijn geschiedenis van het jaar 1945 zien dat de Tweede Wereldoorlog een cesuur in onze geschiedenis aanbracht.




door Henk van Renssen in Vrij Nederland 40, 5 oktober 2013

Dat heel Europa vlak na de bevrijding in 1945 ‘een groot matras’ was waar ‘alles zoop en naaide’, zoals Remco Campert schreef in zijn beroemde gedicht ‘Niet te geloven’, blijkt niet alleen een dichterlijke, maar ook een historische waarheid te zijn. In zijn nieuwe boek 1945 wijt de Nederlands-Britse historicus Ian Buruma zijn hele eerste hoofdstuk aan de seksuele uitspattingen die dat bewuste jaar volgden op de komst van de geallieerden in Europa en Japan. Zelfs voormalige concentratiekampen als Bergen-Belsen, schrijft hij, waar uitgemergelde ex-gedetineerden tussen de opgestapelde lijken wachtten op terugkeer naar huis, waren al snel ‘plekken van koortsachtige seksuele activiteit geworden’.
Is dat belangrijk om te weten? Wel in het verhaal van Buruma. De befaamde journalist, historicus en japanoloog wil in zijn nieuwste werk laten zien dat de wereld zoals wij die kennen voor een groot deel gevormd werd in het jaar van de bevrijding, 1945. Dat jaar, schrijft hij, heeft lang in de schaduw gestaan van de wereldoorlog die eraan voorafging, maar het is hét sleuteljaar van de moderne wereld, het ‘jaar nul’ waarin alles opnieuw begon en veel anders werd. En in de seksuele geschiedenis van die korte periode zie je die omslag als het ware in gecondenseerde vorm optreden.

Showproces
Seks in 1945 was niet alleen een losbandig ‘feestje’, schrijft Buruma, er zaten allerlei motieven achter, waaronder veel minder fraaie. Europa en Azië (Buruma’s boek is een mooie wereldgeschiedenis, met een prominente plaats voor wat er in Azië gebeurde) waren in de zomer van 1945 verschrikkelijke, desolate continenten. Steden lagen in puin, miljoenen mensen waren omgekomen, nog eens miljoenen anderen overleefden in kampen ver van huis als ‘dp’s’, displaced persons – vluchtelingen, kampoverlevenden en slaven van de Arbeidseinzatz, zoals Buruma’s vader. Op veel plaatsen heerste of dreigde hongersnood, criminelen hadden hier en daar vrij spel. In die context zochten veel vrouwen warmte en gezelschap, maar ook gewoon eten en bescherming, en kregen ze die via een relatie met een van de bevrijders. Die er bovendien, in vergelijking met het haveloze Europese (en Japanse) manvolk, natuurlijk bijzonder viriel uitzagen: goed doorvoed, sigaretjes rokend en uitdelend, vrolijk en carefree. Het zou een eerste voorafschaduwing worden van de verafgoding die de Verenigde Staten vanaf dat jaar ten deel zou vallen als cultureel en politiek leider van de vrije westerse wereld.
Overigens voelden veel West-Europese mannen zich in hun eer aangetast door dit ‘losbandig gedrag’ van ‘hun’ vrouwen. Buruma heeft in zijn boek veel aandacht voor de Nederlandse gebeurtenissen in 1945, vooral de minder aangename (het snelle ‘showproces’ tegen Mussert, de weigering om te onderhandelen met Soekarno met de bloedige bersiap-periode als gevolg), en op dit punt kan hij niet nalaten te vertellen dat dat jaar niet alleen Nederlandse vrouwen werden kaalgeschoren die het hadden aangelegd met Duitsers, maar ook vrouwen die met Canadezen gingen. Een teken aan de wand, schrijft hij: de burgerlijke moraal moest hersteld worden, vrouwen moesten niet al te vrij worden – ook dat was een grote drijvende kracht in 1945. Een kracht die voor een deel succesvol was, want pas de volgende generatie kon zich in de jaren zestig een ‘seksuele revolutie’ permitteren, na de burgerlijke jaren vijftig. Maar terug naar de vooroorlogse wereld kon ook niet meer: landen als Frankrijk, Italië en België kregen in deze periode stemrecht voor vrouwen.

Klassenhaat
In de door de Sovjet-Unie bevrijde gebieden was seks overigens helemaal geen feest maar een verschrikking, een terreurwapen: de Russen verkrachtten in Duitsland elke vrouw die ze tegenkwamen, van elke leeftijd, op elke manier. Gevoelens van wraak lagen hier aan ten grondslag, schrijft Buruma, zoals in heel Europa mensen zich te buiten gingen aan wraakoefeningen. Maar ook hebzucht, klassenhaat, herinneringen aan de verschrikkingen van de nazi’s in het Oosten, politieke propaganda en de geschonden mannelijke eer speelden een rol. Bovendien speelde zich dit allemaal af met de zwijgende toestemming van de autoriteiten: de Sovjets waren toen al bezig Oost-Europa letterlijk te onderwerpen door angst te zaaien. En zo begon in 1945 ook al de deling van Europa die tot 1989 zou duren.
Voor de concentratiekampoverlevenden tenslotte, die vaak hun hele gemeenschap uitgemoord hadden zien worden, vervulde seks nog een andere rol: het was ‘een daad van verzet tegen de uitsterving’ – in de Joodse dp-kampen was men tegen voorbehoedsmiddelen, er moest nageslacht gemaakt worden, een familie gesticht. Dat zou een voorbode worden van de manier waarop de Europese Joden op de Holocaust zouden reageren. Niet door wraakacties op de Duitsers (hoewel die er wel zijn geweest, schrijft Buruma in een later hoofdstuk), maar door een nieuw volk te stichten, in een nieuw land: Israël.

Op de trein gezet
In het jaar 1945 heerste er een moreel en politiek vacuüm in grote delen van de wereld. Dat ging niet alleen op seksueel gebied gepaard met zowel groot optimisme als extreem geweld. Er ontstonden burgeroorlogen tussen linkse en rechtse krachten, zoals in Griekenland, en volkeren probeerden zich van hun verzwakte koloniale heersers te bevrijden, zoals in Nederlands-Indië en Vietnam. Ook werden miljoenen mensen hardhandig over de grens gezet in de ongekende etnische zuiveringsoperatie in Midden- en Oost-Europa, waarbij zo met Volksduitsers, Polen en Oekraïeners werd geschoven dat er etnisch vrijwel homogene gebieden ontstonden. Een bijzonder tragisch en onbekend hoofdstuk in dit verhaal is de deportatie van de anticommunistische Slovenen, Kroaten, Serviërs en Kozakken die zich, op de vlucht voor Stalin en Tito, in een dal in het Oostenrijkse Karinthië hadden verzamelend. Zij werden om politieke redenen door Britse soldaten met harde hand op de trein gezet – meestal hun dood tegemoet.
Daar staat tegenover dat tegelijkertijd mensen als de Fransman Jean Monnet en de Amerikaanse president Harry S. Truman zich begonnen in te zetten voor een langdurige vrede, die volgens hen alleen met internationale samenwerking tot stand zou moeten komen. Duitsland en Japan werden niet onderworpen aan drukkende herstelbetalingen, maar werden wederopgebouwd. De eerste aanzetten voor de Europese Unie ontstonden op de plaats waar de Duitsers en de Fransen tot elkaar kwamen: het door de Fransen bezette Saarland, met Straatsburg als hoofdstad. En in San Fransisco ontstonden de Verenigde Naties – niet de toen door velen gehoopte wereldregering, maar wel weer beter dan niks.
En, schrijft Buruma, in veel Europese landen kwamen sociaaldemocraten aan de macht – zelfs Churchill werd twee maanden na de bevrijding weggestemd door een volk dat niet terug wilde naar de oude klassenmaatschappij. De overheid nam het heft in handen, de liberale vrije markt kon niet meer vertrouwd worden: de Europese verzorgingsstaat ontstond. Daar zijn we nu weer bijna van verlost, merkt Buruma op, want niks blijft nu eenmaal eeuwig. En we leven tenslotte alweer in het jaar 68.

Ian Buruma, ‘1945 – Biografie van een jaar’, vertaling Arthur Wevers, Atlas Contact, 400 p., € 24,95

Reacties

Populaire posts van deze blog

Caffe Hausbrandt

Een koffiepot die lachend zijn eigen koffie drinkt is het logo van caffè Hausbrandt. Dit servetje heb ik meenomen uit cafe Central in Triëst, het café waarover de Italiaan Claudio Magris schrijft in zijn boek Microcosmi en waar een geschilderd portret van de schrijver hangt. Het merk stamt uit Triëst en is opgericht in het jaar 1892. Ik ken het niet, maar ik zag het op mijn reis in de regio achtereenvolgens in Triëst (Italie), Rijeka (Kroatië) en Ljubljana (Slovenië). Alle drie steden behoorden voor 1918 tot het Oostenrijk-Hongaarse rijk. Is dit merk teken van een opleving van het Midden-Europese gevoel en Midden-Europese welvaart, over de nieuwe grenzen heen, of een kapitalistische truc? (Zes weken later zag ik in Moskou een luifel van caffè Hausbrandt; zelfs de voormalige bezetter wordt veroverd!).
Kijk trouwens eens op de Nederlandse stations. De reclameposters voor eten en drinken in de kiosks lijken opvallend veel op het lachende koffiepotje.

Een mannetje met een speen

Een vriend stuurde me laatst deze kaart op. Ik dacht dat het een freecard was, zo'n ansicht die je uit het rekje in de kroeg pakt en meeneemt. Hij ziet er toch modern uit, door de felle kleuren, de hoekige tekeningen en dat mysterieuze cyrillische schrift. Maar kijk onderaan: dit is een poster uit 1923, gemaakt door de dichter Vladimir Majakovski en de fotograaf Alexander Rodchenko. Russisch futuristisch spul dus.
Zijn dat kogels of kegels in de mond van het mannetje?

Monique heeft de tekst vertaald:

Betere spenen
zijn er niet en nooit geweest
Geschikt om tot op hoge leeftijd op te zuigen

Overal te koop


Een reclametekst of een bitter commentaar op de oorlog?
Zijn dat armen of de brakende lopen van een kanon?


Lof der eurocraten

Mijn artikel over het essay Der Europäische Landbote van de Oostenrijkse schrijver Robert Menasse. Dit stuk verscheen in de Vrij Nederland van 9 februari 2013.

Robert Menasse toog naar Brussel en schreef een verrassend, tegendraads essay over de EU: een transparant, helemaal niet duur instituut waarin hardwerkende, verlichte ambtenaren kleinzielige nationale belangen overstijgen.
door Henk van Renssen
Dat Jeroen Dijsselbloem voorzitter is geworden van de Eurogroep, de ‘invloedrijke’ vergadering van de ministers van Financiën van de EU-lidstaten, is ‘goed voor Nederland’, zo klonk de afgelopen weken alom. Maar wat betekent dat eigenlijk in deze context, ‘goed voor Nederland’? Worden er dan Nederlandse belangen behartigd die anders niet behartigd zouden worden? En is goed voor Nederland ook goed voor Europa? Of hoeft dat niet, gaat het er simpelweg om zoveel mogelijk voor jezelf weg te slepen uit de Europese ruif, is Dijsselbloem niet meer dan de nieuwste Nederlandse aanvoerder in de strij…