Doorgaan naar hoofdcontent

De schaker en de kijkster

Sommige foto's hebben niks met elkaar gemeen, behalve dan dat ze mij ooit zijn opgevallen en ik ze in mijn fotodoos heb gestopt. Maar waarom deed ik dat eigenlijk? Soms weet ik het zelf niet precies, vond ik het gewoon mooie of intrigerende plaatjes. Misschien dat een vergelijkend onderzoek toch iets gemeenschappelijks oplevert. Tussen de volgende twee foto's bijvoorbeeld.

De eerste vond ik op een rommelmarkt in Lissabon. Het is een klein fotootje, past in mijn handpalm, van een schakende man.


(klik om te vergroten)
Hier fascineerde me meteen van alles aan. De compositie van het tafereel bijvoorbeeld. De schaker lijkt een houten vuilnisbak te gebruiken als schaaktafel, terwijl hij precies zo'n vuilnisbak heeft gekanteld om op te kunnen zitten. Dat geeft een grappig effect. Buiten beeld zie ik een tweede schaker, haaks op de eerste, geconcentreerd achter de stoel, nu tafel, zitten. Hij zit ook weer op een gekantelde vuilnisbak, waaraan weer iemand zit te schaken... en zo helemaal rond, als in een ets van Escher.
Vuilnisbak is tafel en stoel tegelijk, teken van inventiviteit met weinig middelen. Ik dacht meteen: zwervers in een park. De oude schoenen van de man, zijn stoffige pak, zijn ineengedoken houding, het puin aan zijn voeten en de te korte (of te hoog opgetrokken) broekspijpen: bevestigen die de theorie, of lijkt dat maar zo? Misschien is hij wel een vluchteling in een vluchtelingenkamp - hij lijkt het door die opgetrokken schouders koud te hebben. Trouwens, bij nader inzien ligt meer voor de hand dat dit een arme gepensioneerde is die met andere oude mannen in het park samenkomt om de tijd te verdrijven - ik herinner me dat ik ze bezig heb gezien in de parken van Lissabon. Maar misschien was hij ook wel iemand die op een wandeling met vrienden even wat vuilnisbakken heeft verschoven om een partijtje schaak tijdens de lunch te kunnen spelen. Hij speelt met wit, en staat op het punt een zet te doen - eigenlijk een actiefoto dus. Wie zou de foto hebben gemaakt? De fotograaf van de schaakclub? Wie het ook is, hij of zij heeft het beeld zorgvuldig uitgesneden, zodat het effect ontstaat van een doorkijk naar een andere, stille wereld. Een spelletje schaak, een rustmoment.

De tweede foto kocht ik op internet:


(klik om te vergroten)

De camera is negentig graden opzij gedraaid. Geen man en profil meer, maar een vrouw die recht in de lens kijkt. Ze lijkt op een dikke houten balk te zitten, die deel uitmaakt van een bouwsel - de balustrade van een soort veranda misschien. In een tuin? Dan een hele grote tuin, want in de verte zijn nog bomen te zien. Of zit ze in een park of natuurgebied? Heeft ze gewandeld? Haar witte schoenen zijn vies bij de neus, misschien wel. Toch lijken het me geen echte wandelschoenen. Maar misschien was dat in die tijd (welke tijd? jaren dertig?) anders. Ze lijkt het koud te hebben, ondanks die warme trui heeft ze haar armen om haar benen geslagen. Die broek met korte pijpen was misschien toch niet zo'n goed idee.
Naar wie kijkt ze? Haar geliefde, haar vader, een vriendin? Ze lacht niet. Ze kijkt verstoord. Ze is gestoord. Ze was aan het nadenken. Waarover? Ze had ook een rustmoment.

Reacties

Populaire posts van deze blog

De omstanders bij de Holocaust

Wegkijken, verdraaien en ramen dicht
Hebben echt zoveel mensen in de oorlog ‘nichts gewusst’ van de Holocaust? Drie historici spitten in het selectieve geheugen van daders die zich omstanders waanden en omstanders die keuzes moesten maken.


door Henk van Renssen in Vrij Nederland 41, 2013
Ik was tot diep in de avond op kantoor aan het werk. Ik was op vakantie. Ik deed toen even iets anders. Ik zat thuis met een griepje. Ik was naar de bruiloft van mijn zoon. Het gebeurde nét nadat ik was overgeplaatst. Zomaar een paar van de verhaaltjes die ex-nazi’s na de oorlog vertelden als hun werd gevraagd waar ze waren geweest op een bepaald heikel moment in de Tweede Wereldoorlog. Het is dus niet helemaal waar, schrijft de Britse hoogleraar Duitse geschiedenis Mary Fulbrook in haar boeiende studie Een kleine stad bij Auschwitz. Gewone nazi’s en de Holocaust, dat de duizenden lagere ambtenaren en plaatselijke bestuurders die de ruggengraat vormden van het civiele bestuur in het Derde Rijk, later alti…

Het gordijn in ons hoofd

Anne Applebaum is een Amerikaanse journaliste, schrijfster en columniste voor de Washington Post, die bekend werd met een boek over de Russische Goelag (zie allemaal www.anneapplebaum.com). Onlangs publiceerde ze Iron Curtain, over de eerste jaren achter het IJzeren Gordijn. Dit is mijn artikel over dat boek, dat verscheen in de Vrij Nederland van 2 maart (de kaart van de Berlijnse muur is van mezelf). Volgens mij zit het 'Oost-Europa' dat in die jaren ontstond, nog altijd in ons hoofd.

 door Henk van Renssen



Wie meer inzicht wil krijgen in Polen-meldpunten en de toekomst van Europa, kan veel leren van het nieuwe boek van de Amerikaanse historica en journaliste Anne Applebaum: IJzeren gordijn. De inlijving van Oost-Europa 1944-1956. En dat terwijl die onderwerpen er niet in worden genoemd.
IJzeren gordijn is namelijk een vrij strikt historisch boek. Heel boeiend geschreven, dat zeker, maar het beperkt zich vrijwel volledig tot een gedetailleerde reconstructie van de periode 1944 …

Blote voeten in het buitenbad

Raadseltje: waar is dit de ingang van:


(klik om te vergroten)

Bruine dakranden, bruine raamkozijnen, donkere ramen, beige baksteen, een perkje met vage struiken voor de deur: typisch die anonieme laagbouw uit de jaren zeventig. Vorm zonder functie, en dus multifunctioneel. Ik kan me uit mijn jeugd een kerk herinneren die er zo ongeveer uitzag, een apotheek, meerdere scholen, een bejaardentehuis en een bibliotheek (in witte uitvoering). Geeft het gebouw op de kaart toegang tot een conferentieoord, een begraafplaats, een bedrijventerrein? Als je de letters op de gevel hebt ontraadseld, weet je het: Aldert van der Zwaardbad - een zwembad. Het staat in Hoofddorp en het bestaat nog steeds.

Misschien dat de vlag het al weggaf. Om de een of andere reden staan bij zwembaden altijd vlaggen. Voor het strandgevoel? Bij een begraafplaats zie je ze minder.

Het buitenbad waar ik in de zomers van mijn jeugd naartoe fietste heette Malkenschoten. Het was wel een halfuur rijden, ik herinner me veel link…