Gymmen in een schoenendoos

Mijn eerste sporthal was de gymzaal vlakbij de lagere school. Daar gingen we, twee aan twee zingend in de rij, plastic tasje met gymkleren in de hand, meester voorop, de klas uit, de straat over, langs het veld, de rode (of was het groene?) deur door, het betegelde gangetje in, de kleedkamer binnen.

Was het een sporthal als deze, de Smeltehal in Middensmilde?

(klik om te vergroten)

Nee. Het was wel zo'n schoenendoos, maar deze is te groot, dit is een laarzendoos. Zo'n hal stond bij ons verderop, daar oefende een volleybalvereniging. Veel komt me op deze kaart trouwens wel bekend voor: bij ons in de nieuwbouwwijk in Apeldoorn ook overal vage struiken langs de stoep, zwerfkeien als straatdecoratie, en van die rode daklijsten om dit soort geblokte bouwsels een beetje op te fleuren.

Ik realiseer me nu pas dat er in onze wijk (en waarschijnlijk ook veel andere) wel drie soorten sporthallen bestonden. Meest opvallend was de megahal, voor grote clubs en drukke toernooien, maar ook voor beurzen, congressen, rommelmarkten en concerten. Geen schoenendoos, geen laarzendoos, een verhuisdoos. Deze hal had vaak meerdere zalen, een café, uitschuifbare tribunes, en soms ook nog een galerij bovenlangs. Vaak raakten de uitbaters vlak na de bouw al in de financiële problemen, omdat de wijk zo'n hal helemaal niet kon dragen - daar moest eerst een 'regionale functie' voor worden gekweekt. De Schelft in Noordwijkerhout is er waarschijnlijk zo een, hoog en fortachtig, een beetje afgescheiden van de bebouwde kom door velden en parkeerplaatsen (op de website lees ik dat er vandaag de dag zelfs een zwembad en een 'health club' bij zitten, en nog veel meer in 'het sportieve, recreatieve, muzikale en culturele middelpunt van de bollenstreek'):

(Klik om vergroten)

Wij kregen er in de jaren tachtig een, de nog altijd bestaande Americahal (die officieel net aan de overkant van het spoor staat, dus niet meer in onze wijk, maar ik reken hem er toch maar toe). Gesport heb ik er niet, maar ik heb er wel Kim Wilde gezien, tijdens een Toppop roadshow met Bas Westerweel. Ze viel tegen. Later ging ik er vaak naar de vlooienmarkt met mijn vader - ik heb er nog wel eens kaarten gevonden.

De tweede soort sporthal, de laarzendoos, zag je overal in de wijk, en dan vaak langs een doorgaande weg. Hier speelden clubjes tegen elkaar. Sommige hallen behoorden zelfs tot één club, daarvan hing dan de naam groot aan de gevel,met een logo ernaast van een geabstraheerde volleyballer die een bal smasht of zoiets. De Smeltehal reken ik hiertoe, maar ook De Zomp in Enter (de Schelft, de Smelte, de Zomp, wie bedacht die namen? Zo lelijk - maar ze horen voor mij onlosmakelijk bij de buitenwijk):

(klik om te vergroten)

Met zo'n heg met weerbarstige rode struiken waar je krassen op je handen van krijgt, en van die witte stenen paaltjes - waartegen moesten die eigenlijk beschermen, een ramkraak?

En de Steinbach-hal in Pijnacker, met een erg herkenbare lage ingang met glazen pui:

(klik om te vergroten)

Deze hal bestaat niet meer, die is begin dit jaar gesloopt. Zie op http://video.google.com/videoplay?docid=-9132599001777443451 hoe de storm van 31 januari de laatste dakplaten van het skelet rukt - dit gebouw was duidelijk niet voor de eeuwigheid gemaakt, zoals zoveel in de nieuwbouwwijk. Zo kan er steeds weer opnieuw worden begonnen.

Van de zaaltjes die ik bedoel, de anonieme gymlokalen midden in de wijk, heb ik nog geen kaarten gevonden, en ik vraag me af of ze bestaan. Maar ik heb wel een interieur, op een kaart uit Halsteren met foto's van 'cultureel centrum' De Sprenge, dat herinneringen bovenbrengt: na het omkleden de zaal in, rubberen zolen die hol piepen op de plastic groene vloer vol gele en rode lijnen. Wat zullen we vandaag krijgen? Trefbal? (leuk, meisjes raken) Het uitschuifbare klimrek in? (eng) Hangen aan de ringen (stom) Zaalvoetbal? (ja!) Of toch korfbal? De meester doet de deur dicht, gym gaat beginnen.

Het mat wat terug gekomen is

Op deze kaart is niet veel te zien:

(klik om te vergroten)

Een nietszeggend, tijdloos landschapje. Op de voorgrond weiden met koeien en een traktorspoor naar een gebouwtje onder een boom, heel idyllisch. Daarachter een boerendorp. Huizen, bosjes, akkers, schijnbaar achteloos over de heuvels gestrooid. Waar zijn we hier, Oostenrijk, Duitsland? Alleen die rij blauwe gebouwen valt een beetje uit de toon; met je ogen toegeknepen is het net alsof een gletsjer midden in de vallei tot stilstand is gekomen. Zijn het kassen, loodsen? Zeker van een hereboer met ambitie, vast niet geliefd in de omgeving.

Mis. Dit, vertelt de achterkant van de kaart, is het stadje Velika Kladusa. Het ligt in Bosnië-Herzegovina. En die blauwe gebouwen, dat zijn de opslagloodsen voor het materieel van de 'Zwarte Beren' - een Canadese legereenheid.

Wat je ziet is een kaart van de IFOR-vredesmacht in voormalig Joegoslavië. Zulke kaarten werden in 1996, toen IFOR actief was, door vredessoldaten naar huis gestuurd als zogeheten veldpost. Deze, die ik op internet vond, is helaas onbeschreven.

Verandert dat iets aan de manier waarop je naar het landschap kijkt? Je zou met Armando kunnen zeggen dat het nu een 'schuldig' landschap is, omdat je nu weet dat deze grond een onverschillige getuige is geweest van een oorlog. Ik zou het wat neutraler formuleren: doordat je weet dat hier een burgeroorlog voorbij is getrokken (nou ja, een vredesmacht dan, maar in Velika Kladusa schijnt ook behoorlijk te zij gevochten), krijgt het landschap er een extra dimensie bij - een historische. Er is opeens ruimte voor vragen: wat zou hier gebeurd zijn? Aan welke kant stonden de inwoners van de huizen op de kaart? Wat hebben de Canadezen allemaal gedaan? Staan er details op de foto die herinneren aan gevechten? (Ik heb ze niet gezien.) Achter het landschap verrijst een tweede landschap. Op de foto staat niets meer vast. Het beeld is niet tijdloos en nietszeggend meer, er hangt een onzichtbare wolk omheen van verhalen die vertellen hoe de stenen op hun plaats zijn gekomen.

De ene plek heeft meer geschiedenis dan de andere. Zeg 'Joegoslavië' en de vragen beginnen. Zeg 'nieuwbouwwijk' en er valt een stilte.

(klik om te vergroten)

Dit is Zoetermeer, een nieuwbouwwijk uit de jaren zeventig met 'koepelwoningen'. Zoetermeer is een oud stadje, maar vanaf eind jaren zestig zijn de gronden er omheen op grote schaal volgebouwd met wijken als deze. Veel verleden heeft dit woonerf dus nog niet, het is op zijn eigen manier ook een nietszeggend, tijdloos landschap. 'Ik kan me nog herinneren dat hier vroeger alleen maar weilanden waren', zoals ik mensen in de buitenwijk waar ik zelf opgroeide vaak hoorde vertellen. Dat was ook deel van hun aantrekkingskracht. De buitenwijk was een lege pagina die je zelf mocht vullen met verhalen, en er hing daarom een optimistische sfeer, de belofte van een nieuw begin. Niet dat die werd ingelost, maar daar kwamen de meeste inwoners pas later achter.

Stukje bij beetje beginnen de buitenwijken geschiedenis te verzamelen. Onherroepelijk natuurlijk, want de tijd dendert voort. Deze kaart werd op 14 augustus 1995 vanuit Zagreb naar een buitenwijk in Utrecht verstuurd:

(klik om te vergroten)

Dit zijn Pakistaanse vredessoldaten van Unprofor (de voorloper van Ifor) op weg naar 'Camp Pleso' bij het vliegveld van Zagreb. Op de achterkant een bericht van een Nederlandse militair. 'Zitten nu bijna een jaar in Heeslingen maar maak maar een gedeelte van deze mooie zomer mee in ons droomhuisje', zo begint het. Heeslingen is een plaatsje vlakbij Seedorf in Duitsland, waar toen Nederlanders waren gelegerd. De schrijver had er zo te horen een mooie woning gekocht, wie weet onder een boom bij een traktorspoor.
Het was een goede zomer, maar hij kon er niet van genieten, hij werd uitgezonden: 'Sinds 26 juli in Zagreb en waarschijnlijk 1/2 sept terug.' Er moest een klus worden geklaard voor Unprofor: 'We zijn bezig het mat wat terug gekomen is uit Srebrenica te repareren. Als dit rond is, kunnen we weer naar huis. Groetjes Piet'.
Srebrenica viel op 11 juli 1995, een maand voor het schrijven van dit kaartje dus. Het mat wat terug is gekomen, is neem ik aan materieel van de Dutchbatters die naar huis mochten omdat er in Bosnië niks meer te doen was. Zo krijgt een argeloos kattebelletje opeens een duistere lading: je kunt het niet meer lezen zonder aan de massamoord te denken. Het kaartje, zou je kunnen zeggen, is 'besmet' met geschiedenis (misschien zou Armando het zelfs een 'schuldig' kaartje noemen). En het draagt zijn virus over aan iedereen die het leest. Zelfs in de nieuwbouwwijk.