De vertekende Portugees

Op een rommelmarkt in Lissabon vond ik deze zomer twee foto's van een gezicht. Een man van middelbare leeftijd met een snor en een bril, grijzend bij de slapen, kijkt langs de camera. Geen opvallend gezicht, behalve dat hij een beetje gespannen lijkt, met zijn kaken op elkaar geklemd. Wel op de een of andere manier een echt Portugees heertje - zo'n Pessoa-hoofd zeg maar.

Het zijn twee lachfoto's. Hetzelfde portret, met een spiegel of zo vervormd. Op de eerste is de afbeelding breed uitgetrokken:



Op de andere is het beeld juist versmald:



Waarom zou hij die foto's hebben laten maken? Is hij na het werk even bij de fotograaf langs gegaan om zijn vrouw te verrassen? Zou hij er met zijn vrienden in de kroeg om hebben gelachen?

En hoe zou hij er op de originele foto uit hebben gezien? Die vond ik niet op de rommelmarkt. Maar met de moderne fotosoftware is het een koud kunstje de foto opnieuw te vervormen en zo een verloren gezicht terug te toveren. Ongeveer dan, hoe hij er echt uitzag - hoe breed de foto was - ik heb geen flauw idee. Komt dit in de buurt?

Een vliegveld met gazonnetjes IV (slot)

Wat is het levensverhaal van H.G. Gaborsze, de echtgenoot van mevrouw J. Heuvel? Het kaartje van hun kinderen Willem en Ria uit 1924 is het enige dat aan beiden is geadresseerd: 'den heer en mevrouw H.G. Gaborsze'. Ria's kaarten uit de jaren vijftig en zestig zijn heel soms verstuurd aan mevr. J. Heuvel-Gaborsze, net als een paar andere kaarten van onbekende afzenders, maar meneer zelf komt in het verhaal verder niet voor. Zijn naam doet een Hongaar vermoeden. Een vluchteling uit de Eerste Wereldoorlog? Is hij overleden? In de Tweede Wereldoorlog? Hoe dan? Of zijn ze gescheiden? Nee, dan had ze zijn naam niet gehouden. De kaarten zwijgen.

Mevrouw J. leefde in de jaren vijftig alleen. Misschien is ze na het verdwijnen van meneer Gaborsze wel begonnen met de plastictassenhandel, om in haar onderhoud te voorzien. En is Ria bij haar in de zaak komen werken.

Over wie de kaarten wel spreken is Willem, de broer van Ria. Een kaartje uit 1964 aan mevrouw J. Heuvel-Gaborsze, Groeten uit Noordwijk aan Zee: 'Hartelijke groeten van' (rond meisjeshandschrift) 'Willem en Anna' (volwassen handschrift), 'Mark' (kinderhandschrift), 'Carolien' (rond meisjeshandschrift). Zo te zien is Willem dus in die tijd getrouwd met Anna en hebben ze twee kinderen, Mark en Carolien. Carolien met haar ronde handschrift heeft het initiatief genomen voor de kaart aan oma. Ze laat pa of ma ondertekenen namens de ouders, haar broertje kan zijn naam al schrijven. Ze zet het adres in Amsterdam erop en met een postzegel van 8 cent erop verdwijnt de kaart in de bus bij de ingang van de camping.

Dan twee jaar later, juli 1966. Drie ansichten met Zwitserse alpenlandschappen van Carolien (eentje met heel klein 'en Mark' onderaan de lange boodschap). Gericht aan 'Lieve Oma en Tante Riek'.

Mevrouw J. Heuvel woont opeens samen met dochter Ria. Het is het adres van mevrouw J., dus Ria is bij haar ingetrokken. Ze waren al zakenpartners, nu zijn ze ook huisgenoten.

Waarom? Misschien was mevrouw J. hulpbehoevend geworden. Ria is blijkbaar vrijgezel gebleven - misschien vond ze het gewoon gezellig bij haar moeder, was het huis groot genoeg voor twee. Misschien gingen de zaken wel slecht en was Ria's verhuizing een bezuinigingsmaatregel. Er is van alles te verzinnen.

Een van de alpenkaartjes van kleindochter en nichtje Carolien werpt me weer terug in het verleden:
'Vanmiddag (vrijdag) gaan we een autotochtje maken. Misschien gaan we nog naar Italie. Het weer is niet erg mooi. Gisteren was het ook al niet erg mooi. Eergisteren zijn we naar het Engadindal gereden waar onze voorouders, van mama's kant, vandaan komen. Het was daar erg mooi. We hebben ook een bierbrouwerij bekeken. Erg interessant. We kregen tot slot 6 flessen bier en 2 glazen mee. Hartelijke groeten Carolien.'

De Zwitserse voorouders van de moeder van Carolien, Anna dus, weer een heel verhaal om bij elkaar te fantaseren.

De laatste kaart. Het is november 1998, het einde van de eeuw nadert. Carolien stuurt een bericht aan 'lieve mama' mevrouw A. Heuvel te Amsterdam.



'Lieve mama, nog een avondje in Las Vegas en dan zit het er weer op hier, want morgen vertrek ik naar Houston. Drie dagen op een beurs is behoorlijk vermoeiend, maar het was toch wel leuk allemaal. Er zijn ook ieder jaar weer nieuwe attracties, het een nog mooier en grootser dan het ander. Hopelijk is het weer in Houston ook net zo goed als het hier was. Alles goed bij jullie? Kusjes Carolien.'

Opnieuw van dochter aan moeder, opnieuw een bezoek aan een beurs - zou Carolien ook in plastic tassen handelen?

Een vliegveld met gazonnetjes III

De kaartengeschiedenis van de familie Heuvel begint met Pietje. Hij stuurt op 5 augustus 1911 een kaart van café-restaurant en uitspanning "Westerbouwing" in Oosterbeek (dat nog steeds bestaat) naar Mejuffr. C. Heuvel, Kalverstraat, Amsterdam.
Op de achterkant staat niks behalve 'Pietje'. Wie was Pietje? Een vriend, een vriendin (Pietje was in die tijd ook een vrouwennaam), een familielid, een collega van mejuffrouw C. Heuvel? Of iemand die naar haar hand dong? Voor die laatste theorie pleit dat ik meer kaarten vond van mannen aan mejuffrouw C. Heuvel. Deze bijvoorbeeld, een romantisch tafereel aan het meer van Luzern:




Verstuurd op 20 maart 1913: 'Geachte juffr! Ontvang met Uw ouders mijn welgemeende groeten uit Luzern met haar prachtige zeeen en bergen doch helaas hier is regen en volop sneeuw ons deel. Zaterdagavond kom ik in Palanza aan ik hoop op beter weder. Met vriendelijke groeten Chris.'

Duidelijk toch? Heel beleefd, met dat 'geachte juffr', en 'met uw ouders', maar je proeft dat Chris meer voelt voor mejuffrouw Heuvel. Hij laat weten: ik zit hier dan wel ver weg in Luzern, maar ik denk aan jou. Vooral nu het regent en sneeuwt.

De verzender van deze kaart, een jaar later, ziet ook wel wat in mejuffrouw C.:



'Venetie, 14 april 1914. Geachte Fraulein! Ontvang met uw ouders mijn groet uit deze tooverstad, alles per gondel geen paard wagen of tram. in de hoop u spoedig weder te zien. Achtend, Barend'

Barend is een stuk brutaler dan Chris. Geen formeel 'juffrouw', maar het zwierige en ook wel ironische 'Fraulein!' - alsof hij al een beetje de draad steekt met die formele aanhef. Geen geklaag over het slechte weder, nee, hij zit in een 'tooverstad'. En hij zwijgt niet over zijn bedoeling, hij hoopt haar gewoon spoedig weder te zien.

Zou het wat zijn geworden tussen Barend en de jongedame? En wat is er gebeurd met Pietje en Chris?

Trouwens, wie was mejuffrouw C. Heuvel eigenlijk? C. is de enige geadresseerde op de kaarten tussen 1910 en 1920, terwijl daarna, tot in de jaren zeventig, bijna alle kaarten bestemd zijn voor de mysterieuze mevrouw J. Heuvel, aan wie Ria haar kaarten stuurde. Het lijkt wel of J. de kaarten van C. heeft gekregen. Dat zou betekenen dat ze elkaar goed kenden. Zussen? Misschien een erfenis? Wie weet is C. jong overleden en heeft J. toen bij het opruimen van de boedel die ansichten meegenomen als aandenken. Of zie ik een veel banalere verklaring over het hoofd?

C. en J. waren denk ik ongeveer van dezelfde leeftijd. Uit 1924 vond ik een kaartje van de 'Broederpoort' in Kampen (een saai plaatje dat de moeite niet loont om hier te laten zien) met achterop twee namen, in grote ronde kinderletters geschreven. Twee kinderen sturen hun ouders een kaartje vanaf hun vakantie/logeeradres. Als J. in 1924 twee kinderen had, dan was zij rond 1914 waarschijnlijk ook een gewilde 'mejuffrouw'. (Misschien was zij wel zelf C. Heuvel en had zij intussen haar naam veranderd. Nee, dat lijkt me onwaarschijnlijk).
Een mejuffrouw die aan de haak is geslagen. Mevrouw J. is getrouwd. Op latere kaartjes wordt zij wel eens aangeschreven als 'J. Heuvel-Gaborsze'. Het kaartje uit 1924 is geadresseerd aan 'Den heer en mevrouw H.G. Gaborsze'.

En hoe heten de kinderen van mevrouw J. Heuvel en meneer H.G. Gaborsze? Achterop de kaart uit Kampen staat het: 'Willem en Ria'.

Ria was de dochter van mevrouw J.

(wordt vervolgd)

Een vliegveld met gazonnetjes II

(vervolg van de vorige blog)

Een van die vele ansichtkaarten van Ria naar mevrouw J. Heuvel is op 29 juli 1965 verzonden, een dag na de kaart van het Weense vliegveld dus - het contact moet intensief zijn geweest.
Het is een toeristenkaart uit Wenen, met foto's van het reuzenrad van het Prater, de Votivkerk, de Opera en de televisietoren in het Donaupark. De tekst achterop bevat een aanwijzing:

'Daar zit ik dan tussen alle administratie van de de briefkaarten. Ik heb al een hele partij verstuurd aan personeel en vriendinnen totaal ca 25 stuk. Ik had nooit gedacht dat 't zoveel zijn. Vanmiddag heb ik een verkenningstocht door de stad gemaakt. Hart. gr. Ria.'

Het woordje 'personeel' intrigeert me. Ria werkte blijkbaar voor een zaak, en omdat ze over personeel schrijft en niet 'collega's', lijkt het me dat ze de baas was. Wat voor zaak is dat geweest, wat verkocht Ria? Hoorde mevr. Heuvel op de een of andere manier bij het bedrijf, misschien als mede-eigenaar? En waarom stuurt Ria haar personeel vanuit het buitenland een kaartje? Was ze voor haar werk op reis?

De reiskaarten van Ria die ik heb gevonden beslaan elf jaar, van 1956 tot en met 1967. Ze beelden vliegtuigen of vliegvelden af, toeristische attracties en, heel bijzonder, plaatselijke beurzen. Ook veel stempels op de postzegels maken reclame voor die beurzen. Ze lijken haar voornaamste reisdoelen te zijn. Ria bezoekt Duitsland (vooral beursstad Frankfurt), Zwitserland, Frankrijk, België - bijna allemaal per vliegtuig.
De eerste kaart:




'Woensdag 29 augustus '56. Daar ben ik dan weer met een berichtje, ditmaal uit Gent, waar ik vanochtend in de plastic fabriek geweest ben. Deze fabriek ligt ver buiten de stad, zodat ik met een auto weer naar 't Centrum van de stad terug werd gebracht. Ik heb toen in deze bijzonder oude plaats wat rondgedwaald en ga straks met de tram weer terug naar Brussel, waar ik nog een nachtje blijf. Hartel. Groeten Ria.'

Ze deed dus iets met plastic. Ze bezocht een fabriek die dat maakte. Zeven jaar later:



(12 oktober 1963 op de stempel)
'Vandaag ben ik in Keulen geweest. Daar heb ik die mensen van de wasserette bezocht die toen op die zaterdag bij ons waren. Zij hebben weer opnieuw besteld en mij weer met een andere wasserette in contact gebracht die ook weer 100 tassen besteld hebben. Groeten Ria'

Eerst plastic en een fabriek, nu wasserettes en tassen. Mijn theorie: Ria liet plastic tassen maken en verkocht die aan winkels en andere bedrijfjes. Op beurzen zocht ze naar kopers. Ria was een reizende groothandelaar in kunststof draagproducten.

En dat was ze zo te zien op een ultramoderne manier. Ze reisde als vrouw alleen. En ze vloog, ze had geen tijd om de trein te nemen. Ze stapte zonder voorbehoud in de hogesnelheidswereld van glas, staal, landingsbanen, snelwegen en wegwerptassen die Europa aan het worden was, en die je op de kaarten ziet ontstaan. Vooral Duitsland etaleert graag de prestaties van de wederopbouw. Ria is onder de indruk:




(8 november 1964, Dusseldorf am Rhein, Blick zur neuen Hochstrasse)
'Bijna begin ik al weer aan de terug reis. Wel jammer want 't weer is hier prachtig. Dat hoge gebouw is wel 25 etages hoog. De zijwand is helemaal van metaal opgetrokken. Ik ben wel weer eerder in A'dam dan deze kaart. Groeten Ria'

Op de wijdse doorzonvliegvelden, in de glanzende nieuwe beursgebouwen vallen de moderne zakenvrouw Ria en het moderne Europa samen. De laatste kaart van Ria aan mevr Heuvel die ik vind, is van 8 oktober 1967, precies dertig jaar geleden:



'Een groet van de kunststofbeurs 1967 uit Dusseldorf Ria'

Geen verwondering meer over vliegtuigen die zelfs een ansichtkaart kunnen inhalen, of over metalen wolkenkrabbers, gewoon een korte groet. Ria is een vrouw van nu geworden.
Maar wat was nou haar relatie met mevrouw J. Heuvel? Ik kijk nog eens in de bak van de tweedehandsboekhandelaar. En daar vind ik nog meer kaarten, niet meer van Ria aan mevrouw Heuvel, maar wel allemaal van en aan mensen met de achternaam Heuvel. Een heel familieansichtkaartenarchief.
Ze dateren van ver voor de jaren vijftig en zestig, tot ver daarna...

(wordt vervolgd)