Een jongen en een meisje poseren

Een jongeman poseert in een fotostudio, in de jaren twintig of dertig. De fotograaf maakt een fotokaart - met de achterkant van een ansichtkaart - om op te sturen. Voor wie is de foto bedoeld? Zijn ouders, zijn geliefde, hemzelf? Achterop staat niks geschreven, dus deze is nooit verzonden. Maar het kan natuurlijk dat hij meerdere exemplaren liet maken, zoals je ook meerdere pasfoto's krijgt bij de fotostudio, en dat hij er eentje overhield. Die kwam na zijn dood (hoe oud zou hij zijn geworden?) op de rommelmarkt terecht waar ik hem vond, een paar maanden geleden.
Fotokaarten van anonieme mensen uit het verleden vind je op elke rommelmarkt wel. Ze zien er vaak hetzelfde uit: zondagse kleding, stijf rechtop zittend of staand, in cliche poses die naar geschilderde portretten verwijzen, strakke gezichten wegens de lange sluitertijd. Deze viel me op: Zijn nette pak met bloem op zijn revers, pochet, das in zijn broekband en kettinghorloge contrasteert sterk met die volkse platte pet. De jongen kijkt ook een beetje chagrijnig, misschien wel uitdagend en zeker niet overgeposeerd. Dat geeft hem allemaal iets 'echts' - door de pose heen schemert een individu.

Niet lang daarna vond ik deze kaart:



Een meisje, in bijna dezelfde pose bij net zo'n houten staketsel. Zij kijkt echt chagrijnig! Ze heeft haar blik strak naast de camera gericht op iemand die het nog wel te horen krijgt. Ze lijkt ook niet op de gelegenheid gekleed - alsof ze uit de keuken is weggesleept. Was ze een dienstbode die van haar baas (haar stiekeme minaar) op de foto moest?
Heerlijk om verhalen te fantaseren bij zulke foto's.
En dan iets wonderlijks. Op de achterkanten van beide fotokaarten staat het adres van de fotograaf. De jongen liet zich vastleggen in de '1ste Nederl. Snelfotogr. Atelier Rembrandt, Hoogstraat 373, t/o de R. K. Kerk, Rotterdam'. Het meisje in 'Foto Americain, Hoogstraat 158, Rotterdam, schuin over de Goudsche Wagenstraat'. In precies dezelfde straat dus.
Misschien hebben ze elkaar wel gekend...

(En vorige week las ik de bundel 'De vertegenwoordigers' van F. B. Hotz. Het verhaal 'De herhaling' begint met een oude man die zich voor de scheerspiegel een fotograaf van zestig jaar geleden herinnert.
"Hij was vijf toen, en op zijn hoede. 'Kijk eens naar het vogeltje,' had de man gezegd. Dat het geen echte vogel was begreep hij, maar volwassenen waren gek genoeg om een houten gedrocht uit het toestel te laten springen. Een grap. En dat ding kon je gezicht treffen.
Er was toen niets gebeurd. Hij had stil moeten staan naast een bloementafeltje van geel hout.
Van Kampen waste zijn gezicht. Het bleef grauw, even grauw als zijn dunne haar. Hij wist niet waarom hij met heimwee aan zijn kindertijd dacht, want hij was toen overal bang voor.")

Baedekers Generalgouvernement

Nadat de Duitsers in 1941 heel Polen hadden ingenomen, deelden ze het land in twee. Het westelijke deel werd toegevoegd aan Duitsland. Het oostelijke deel werd een soort Duitse kolonie onder de naam Generalgouvernement. Onder leiding van gouverneur Hans Frank (later in Neurenberg ter dood gebracht) onwikkelde dit staatje zich al gauw tot de 'vuilnisbak' van het Duitse rijk. De Polen werden gepest en vermoord. De joden werden uit de dorpen gehaald en in de getto's van steden als Warschau, Lodz en Lublin gestopt. Ook de joden uit Duitsland kwamen in deze overvolle openluchtgevangenissen terecht - tot ze natuurlijk allemaal naar de vernietigingskampen werden getransporteerd.
En ook deze kampen lagen in het Generalgouvernement: Sobibor, Treblinka, Chelm en Majdanek vielen onder het gezag van Frank. Alleen Auschwitz lag een paar kilometer in het door Duitsland geannexeerde gebied.
In 1942 leek het de heer Frank een goed idee de Duitsers op de hoogte te brengen van de prachtige attracties van zijn landje. Hij gaf het befaamde bedrijf Baedeker - al sinds de 19e eeuw producent van gezaghebbende reisgidsen - opdracht een boekje te schrijven. Stafauteur Oskar Steinheil reisde in de herfst van 1942 (onder begeleiding) door het gebied en schreef de Baedekers Generalgouvernement. Ik kocht het boek via internet van iemand in Polen.
In de inleiding en de daaropvolgende beschrijving van het gebied betoogt de auteur dat Polen al sinds de middeleeuwen eigenlijk bij Duitsland hoort. De Polen hebben de inval van de Duitsers uitgelokt. De joden noemt hij nauwelijks. Ze komen alleen even aan bod als verklaring voor de armoede van het land - die is hun schuld.
Het boek verschijnt in 1943. De Holocaust bereikt zijn hoogtepunt. Op de kaart van Warschau is het getto een witte vlek links boven het Adolf Hitler Platz.




En hoewel Auschwitz niet in het Generalgouvernement ligt, wordt het even genoemd als een stop op de route van Wenen naar Krakau.




Een paar nietszeggende zinnetjes.

De Baedekers Generalgouvernement is het wreedste boek in mijn boekenkast.

Wenken voor de bescherming

Een envelop uit 1961 die geloof ik naar elk Nederlands adres is verstuurd. Ik vond een mooi exemplaar op het Waterlooplein. In de envelop zitten vier brochures, gemaakt door de Bescherming Bevolking en getiteld 'Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf', 'Wenken voor eerste hulp' (allebei van wit karton met zwarte en rode letters), 'Voedselvoorraad in het gezin' (een groen foldertje) en 'Toelichting op de wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf' (gevaarlijk rood). Ze vertellen wat u (en uw gezin) moet doen in het geval van oplopende politieke spanningen, luchtalarm, conventionele bombardementen en vooral een atoombomaanval (een waterstofbomaanval op Nederland wordt niet waarschijnlijk geacht omdat 'de tegenstander' die dure bommen zal 'reserveren voor zeer grote doelen buiten ons land' - een kaartje toont wel dat de fallout van een H-bom op Zuid-Engeland tot voorbij Roermond zal reiken).

Enkele vragen waarop de Bescherming Bevolking antwoord geeft:

Wat moet ik doen bij luchtgevaar?
Wat is de veiligste schuilplaats in het huis?
Welke artikelen zijn lang houdbaar en kan ik dus alvast in de kelder opslaan

Hoe druk ik een slagader dicht?

Hoe bescherm ik mij tegen de explosie van een atoombom, wanneer ik er tenminste niet al te dicht bij ben?

'Denkt u dus bij alles, wat u doet, aan deze drie A's:
de A van afstand
de A van afscherming
de A van afwachten
(tot de straling is afgenomen)'

Er wordt nu overwogen een zelfde soort envelop rond te sturen om mensen te vertellen wat ze moeten doen in geval van een terroristische aanval (of wat ze moeten doen wanneer ze een terrorist zien, of een laptoptas op het station).

Ben benieuwd waar ze mee komen.